Rijnja, een goedlachse zestiger in vlot mantelpak, werkt voor Expertisecentrum Euthanasie (EE). Ze heeft als consulent al diverse keren artsen begeleid die een verzoek voor duo-euthanasie kregen. De eerste keer staat haar nog goed bij. ‘Dat was een kleine tien jaar geleden en ik weet nog dat ik het heel spannend vond. Ik werkte nog niet zo lang bij EE en had zoiets nog nooit meegemaakt.’ Bij een duo-euthanasie moeten beide partners elk een eigen euthanasieverzoek indienen. ‘In de wet staat dat een euthanasieverzoek vrijwillig en weloverwogen moet zijn. Dat is criterium nummer één. Daarom worden beide verzoeken apart behandeld en krijgt bij ons elke aanvrager een eigen arts.’

Ze vertelt dat zij als consulent in het eerste gesprek vooral aan ‘verwachtingsmanagement doet’. ‘Het verlangen om in te slapen tot de dood een echtpaar scheidt, is natuurlijk prachtig mooi. Maar de realiteit ziet er anders uit. Het komt zelden voor dat een echtpaar tegelijkertijd ondragelijk en uitzichtloos lijdt. En dat werkt redelijk ontnuchterend. Het echtpaar begrijpt het meestal wel, maar de kinderen worden soms onrustig. Die hebben samen met hun ouders al een hele weg afgelegd en bij wijze van spreken de uitvaart al gepland. Daar hebben we compassie mee. Maar ik maak heel duidelijk dat we pas aan het begin van een mogelijk duo-euthanasietraject staan.’

Die trajecten zijn voor beide echtgenoten of partners gescheiden. ‘Het onderzoekstraject van de ene arts heeft in principe niets te maken met het onderzoek dat de andere arts doet. Pas als beiden tot de conclusie zijn gekomen dat het euthanasieverzoek van hun patiënt voldoet aan alle zes criteria die in de wet staan, er akkoord is na ons eigen multidisciplinaire overleg én beide SCEN-artsen akkoord zijn, pas dan gaan de twee artsen met elkaar afstemmen wanneer de duo-euthanasie kan plaatsvinden.’ 

In de Euthanasiecode (zie ook kader) staat dat één arts een duo-verzoek kan honoreren, maar dat deze wel verplicht is om twee verschillende SCEN-artsen te regelen. Deze SCEN-artsen komen bij de patiënt langs en toetsen of aan de zorgvuldigheidseisen wordt voldaan en om zeker te zijn dat er geen oneigenlijke druk bestaat van de ene partner op de andere. De Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE) tikte vier jaar geleden een arts op de vingers omdat deze voor beide patiënten dezelfde SCEN-arts had geregeld. Daardoor kwam de noodzakelijke onafhankelijkheid, zoals beschreven in de Euthanasiecode, in het geding. Het Openbaar Ministerie besloot de arts echter niet te vervolgen en seponeerde de zaak eind 2022. 

NIET ALLEEN

Het expertisecentrum handelt zorgvuldiger dan de code voorschrijft. Standaard krijgen beide aanvragers bij een duo-euthanasie een eigen arts. Rijnja kan zich niet voorstellen dat er in Nederland artsen zijn die in hun eentje een duo-euthanasie uitvoeren. Ze vertelt dat het expertisecentrum artsen altijd adviseert om een duo-euthanasie niet alleen te doen. ‘Theoretisch kan het, maar in de praktijk is het ingewikkeld om tot de overtuiging te komen dat beide verzoeken vrijwillig zijn.’

Ze verhaalt over een echtpaar dat al tientallen jaren ‘diep verstrengeld samenleefde’. ‘Mevrouw was ongeneeslijk ziek en haar man had ook een hele verzameling klachten. Zijn vrouw wist zeker dat haar man niet zelfstandig zou kunnen functioneren als zij er niet meer zou zijn. Daarom wilden beiden euthanasie. Maar toen wij met haar man gingen praten, bleek dat er voor hem nog behandelingsopties waren. Alleen daarom al zou hij niet in aanmerking komen voor euthanasie. We hebben drie ingewikkelde gesprekken nodig gehad om dit echtpaar te vertellen dat we slechts één euthanasieverzoek konden honoreren. Niet beide.’

Op mijn vraag hoe dat soort gesprekken verlopen, zegt Dominique Rijnja dat zij heeft geleerd om trouw te zijn aan haar professionele intuïtie. ‘Ik heb geleerd om de vragen te stellen waarvan ik voel dat die moeten worden gesteld. Artsen die ik begeleid, zeggen na afloop weleens tegen mij dat ik geen schroom ken. En alles durf. Maar ik stel de vragen die zij vanwege hun eigen relatie met de patiënt misschien niet meer durven te stellen.’ Relativerend: ‘Ongemakkelijke gesprekken voeren hoort bij mijn werk. Wat heel erg helpt, is dat je de relatie tussen twee partners respecteert. Dat je empathisch blijft. En in contact.’ 

Ze vertelt dat bij het echtpaar van wie alleen de vrouw euthanasie kreeg en de man niet, er in het begin verdriet was. ‘Want ze hadden dit zo met z’n tweeën bedacht en hij was gaan geloven dat zijn leven niks meer waard zou zijn zonder haar. Omdat we hun wens heel serieus hadden genomen en goed konden uitleggen waarom er bij hem geen sprake was van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, konden ze zich daar uiteindelijk bij neerleggen.’ Liefdevol: ‘Mijnheer heeft de behandeling ondergaan en leeft nu nog steeds. En het gaat goed met hem.’

VAN AGT

Wie geregeld in kranten de rouwadvertenties leest, ziet dat duo-euthanasie steeds vaker voorkomt. Dat beeld wordt nog eens versterkt als bekende Nederlanders ervoor kiezen hun levens op deze manier te beëindigen. Toen twee jaar geleden duidelijk werd dat oud-premier Dries van Agt en zijn vrouw Eugenie samen gelijktijdig voor euthanasie hadden gekozen, stond zowel bij Expertisecentrum Euthanasie als bij de NVVE de telefoon roodgloeiend. Niet alleen omdat media er alles over wilden weten, maar ook omdat veel mensen wilden onderzoeken of zij ook voor duo-euthanasie in aanmerking zouden kunnen komen.

In menig in memoriam over het echtpaar Van Agt werd vermeld dat de twee 93-jarigen hand in hand waren gestorven. Dat ze zeventig jaar samen waren geweest en dat Van Agt zijn vrouw nog altijd ‘mijn meisje’ noemde. Superromantisch. ‘Tuurlijk is het prachtig dat zij hand in hand hebben mogen inslapen, maar we moeten een duo-euthanasie niet romantiseren’, reageert Dominique Rijnja. ‘Het gaat om twee mensen die ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Daar is helemaal niets romantisch aan.’

Ze vindt ook dat nogal wordt onderschat wat een duo-euthanasie voor de nabestaanden betekent. ‘De troost voor achtergebleven kinderen is dat hun ouders niet meer ernstig lijden. Dat gunnen die kinderen hun ouders ook. Maar dat maakt het verdriet niet minder. En vergeet niet wat voor impact het heeft: een begrafenis met twee kisten. Twee keer zo veel regelen en daarna dubbele rouw en twee keer zoveel leegte. Daar kun je van tevoren wel over nadenken, maar dat kun je niet voorvoelen.’

Rijnja zegt dat ze merkt dat nabestaanden het na een euthanasie altijd moeilijk hebben. ‘Tijdens een euthanasietraject zijn naasten, kinderen of andere verwanten heel gedreven om de wens van hun geliefde te laten slagen. Alles staat in dat teken. Pas nadat de patiënt is overleden, ontstaat er ruimte voor de mensen eromheen. En dan blijkt het verdriet en de leegte altijd groter dan iedereen vooraf had gedacht. Juist omdat niemand tijdens het euthanasietraject ruimte neemt voor zichzelf. Alle aandacht gaat naar de patiënt.’ •

‘Er is niets romantisch aan duo-euthanasie’